Depresja jest jedną z chorób, w których problemy dziecka, nastolatka czy osoby dorosłej są przeżywane wewnętrznie, dają znać w emocjach, powodują znaczne cierpienie psychiczne a często, zwłaszcza u młodszych – również fizyczne (Radziwiłłowicz, 2020).
W zależności od wieku, od okresu rozwoju obraz depresji może się różnić pod względem objawów (Radziwiłłowicz, 2020).
Na co zwracać uwagę? Co w zachowaniu, funkcjonowaniu dziecka czy nastolatka powinno wzbudzić czujność rodzica, opiekuna, bliskich?
U dzieci do 3 roku życia niepokoić powinny:
- zaburzenia łaknienia
- moczenie się, jeśli “odpieluchowanie” już za dzieckiem
- obniżenie nastroju, smutek
- pobudzenie psychoruchowe, niepokój (w tym wieku to może być ciągłe wiercenie się, gryzienie ubrania, drapanie się do krwi)
- lęk separacyjny (w tym wieku to zjawisko powszechne i mieści się w normie rozwojowej, znają je przecież wszyscy rodzice, odprowadzający dzieci do przedszkola, chodzi jednak o taki lęk, który jest niewspółmierny do zagrożenia, taki, który prowadzi do ciągłego “pilnowania” czy mama, tata są w zasięgu wzroku) (Radziwiłłowicz, 2020; Zabel, 2021).
U dzieci pomiędzy 3 a 6 rokiem życia zwracajmy uwagę na:
- bóle głowy, brzucha, mięśni i tym podobne (to objawy fizyczne, które mogą maskować obniżenie nastroju u dziecka)
- zaburzenia snu
- zaburzenia apetytu
- moczenie się
- znudzenie
- obniżenie nastroju
- drażliwość
- lęk separacyjny
- lęk przed niepowodzeniem i w związku z tym przed podejmowaniem aktywności (bo może się nie udać)
- negatywny obraz siebie (negatywne myślenie o sobie)
- perfekcjonizm (przekonanie, że wszystko musi zrobić najlepiej, że nikt z koleżanek, kolegów nie zrobi tak dobrze jako ono) (Radziwiłłowicz, 2020).
Depresja u dzieci pomiędzy 7 a 11 rokiem życia może objawiać się następująco:
- bóle głowy, brzucha, mięśni i tym podobne (to objawy fizyczne, które mogą maskować obniżenie nastroju u dziecka)
- zaburzenia snu
- zaburzenia apetytu
- przewlekłe zmęczenie
- znudzenie
- obniżenie nastroju
- labilność (chwiejność nastroju, bardzo szybkie i łatwe przejście z pozytywnego, wesołego nastroju w płaczliwość, złość, pozornie bez przyczyny, czyli nie przystając do okoliczności)
- zaburzenia uwagi i pamięci, trudności szkolne
- lęk separacyjny
- lęk przed niepowodzeniem a co za tym idzie przed podejmowaniem się wykonywania zadań
- zachowania agresywne i opozycyjno-buntownicze (opór i bunt przeciwko rodzicom, zasadom, prośbom, testowanie cierpliwości i reakcji bliskich, prowokowanie innych, drażliwość, wybuchy złości, kłamstwa, manipulowanie, wyrządzanie innym krzywdy, niszczenie przedmiotów, należących do innych, wagary, ucieczki z domu)
- negatywny obraz siebie
- poczucie winy
- izolowanie się od rodziny, rówieśników (Radziwiłłowicz, 2020).
Nastolatki pomiędzy 10 a 12 rokiem życia wykazują:
- bóle głowy, brzucha, mięśni
- zaburzenia snu
- przewlekłe zmęczenie
- znudzenie
- obniżenie nastroju
- chwiejność emocjonalną
- zaburzenia uwagi i pamięci, trudności szkolne
- niepokój
- lęk przed niepowodzeniem a co za tym idzie przed podejmowaniem się wykonywania zadań
- samookaleczanie
- zachowania agresywne i opozycyjno-buntownicze
- negatywny obraz siebie
- perfekcjonizm
- poczucie winy
- negatywny obraz ciała
- izolację społeczną (Radziwiłłowicz, 2020).
U nastolatków pomiędzy 13 a 16 rokiem życia niepokoić powinny:
- bóle głowy, brzucha, mięśni
- zaburzenia snu
- przewlekłe zmęczenie
- obniżenie nastroju
- drażliwość
- poczucie beznadziei
- zaburzenia uwagi i pamięci, trudności szkolne
- niepokój
- spowolnienie psychoruchowe (spowolnienie myślenia, tracenie wątku w rozmowie, odcinanie się przypominające zamyślenie, spowolniona mowa)
- samookaleczanie
- myśli samobójcze
- zachowania agresywne i opozycyjno-buntownicze
- negatywny obraz siebie
- negatywny obraz ciała
- izolacja społeczna (Radziwiłłowicz, 2020).
Depresja u młodzieży w wieku 17 – 19 lat przejawia się następującymi objawami:
- bóle głowy, brzucha, mięśni
- zaburzenia snu
- przewlekłe zmęczenie
- obniżenie nastroju
- poczucie beznadziei
- zaburzenia uwagi i pamięci, trudności szkolne
- niepokój
- spowolnienie psychoruchowe
- samookaleczanie
- używanie papierosów, alkoholu i innych substancji psychoaktywnych
- myśli samobójcze
- zachowania agresywne i opozycyjno-buntownicze
- zachowania przestępcze
- negatywny obraz siebie i ciała
- perfekcjonizm
- poczucie winy
- izolacja społeczna
- wrażliwość na odrzucenie (Radziwiłłowicz, 2020).
Wrażliwość rodziców, opiekunów, bliskich na zachowanie i emocjonalność dzieci i młodzieży jest niezwykle istotna, również dlatego, że u młodszych dzieci zamiast rozdrażnienia może występować obniżenie nastroju, zamiast pobudzenia – spowolnienie, zamiast zmniejszenia apetytu – po prostu brak przyrostu masy ciała a nawet tycie lub chudnięcie bez zmian żywieniowych (Radziwiłłowicz, 2020).
A u dzieci, młodzieży, które doświadczyły traumy, osiągnięcia szkolne mogą być na bardzo wysokim poziomie. Może to być jedyny obszar, który pozwala zachować dobre zdanie o sobie, jedyny obszar, pozwalający na myślenie o sobie, jako o kimś zasługującym na szacunek, zauważenie przez innych. Jedyny, który pozwoli budować poczucie własnej wartości (Radziwiłłowicz, 2020).
Bądźmy czujni na zmianę stylu funkcjonowania naszych dzieci, na to czy objawy, które zauważamy utrzymują się przez większość dnia, czy utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie, czy nasze dzieci cierpią. Czy występuje zobojętnienie, brak motywacji do działania, brak nadziei, że coś mogą, potrafią, że mają na coś wpływ (Zabel, 2021).
Rodzice, opiekunowie znają swoje dzieci najlepiej, zaobserwowanie długotrwałych zmian w zachowaniu, funkcjonowaniu dzieci, zareagowanie w odpowiednim momencie, pozwoli na zahamowanie choroby a może nawet zapobiec jej rozwinięciu.
Na podstawie:
Radziwiłłowicz, W. (2020). Zaburzenia emocjonalne (internalizacyjne). W: I. Grzegorzewska, L. Cierpiałkowska, A. R. Borkowska (red.), Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży (s. 411-450). Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.
Zabel, M. (2021). Depresja dzieci i młodzieży. W: A. Kołakowski (red.), Psychoterapia poznawczo-behawioralna dzieci i młodzieży. Przewodnik praktyka (s. 259-276). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o.